Tìm hiểu về làng gốm Bàu Trúc - Ninh Thuận | Gốm Sứ Bảo Lộc

Tìm hiểu về làng gốm Bàu Trúc – Ninh Thuận


8:14 sáng | 8 Tháng Mười Một, 2019


Bên cạnh làng dệt Chăm Mỹ Nghiệp, làng gốm Chăm Bàu Trúc là làng nghề cổ xưa nhất của người Chăm tại Ninh Thuận vẫn còn sót lại cho đến tận ngày nay. Trải qua 800 năm hình thành và phát triển (bắt đầu từ đời vua Po Klong Garai), khi ông chính thức cai quản xứ Panduranga (Phan Rang ngày nay) vào cuối thế kỷ XIII, Gốm Bàu Trúc thể hiện được giá trị dân tộc không thể thiếu trong đời sống văn hóa và tinh thần của người dân tại đây. Đó là lí do vì sao mà gốm Bàu Trúc được coi là bảo tàng sống của Ninh Thuận. (1)

Tìm hiểu về làng gốm Bàu Trúc - Ninh Thuận

Hãy cùng Gốm Sứ Bảo Lộc tìm hiểu về làng gốm này trong bài viết dưới đây:

Làng gốm Bàu Trúc – Ninh Thuận

Làng gốm Bàu Trúc cách thành phố Phan Rang khoảng 10km về phía Nam, ngay trên đường quốc lộ 1A, vị trí của làng gốm thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận.

Làng gốm Chăm Bàu Trúc là làng nghề cổ xưa truyền thống đã tồn tại và phát triển hơn 7 thế kỷ trước. Từ khi ông bà PôKlông Chang đưa người Chăm từ vùng đồi núi về đến vùng đồng bằng để sinh sống. Đặc biệt, đây cũng là nơi lưu giữ nhiều nét đặc sắc hiếm có trong nghệ thuật làm gốm của người Chămpa ngày xưa. Vì thế làng gốm đã trở thành làng nghề có tuổi đời cổ nhất Đông Nam Á vốn dĩ nổi tiếng với những sản phẩm gốm thủ công tuyệt hảo.

Lịch sử ra đời và hình thành của làng gốm Bàu Trúc

Đến nay, người Chăm tại làng gốm này vẫn tự nhận mình là con cháu của PôKlông Chang, một vị quan cận thần của vua Chăm Pô Klong Giarai (1151 – 1205). Người Chăm tại làng gốm kể rằng, chính quan cận thần này là người đã đưa người dân di chuyển từ vùng đồi núi đến cánh đồng “Hamu Trok” sinh sống và dạy cho người Chăm lấy đất sét có ở các bờ sông, con suối để làm ra gốm. Không những vậy, vợ chồng của PôKlông Chang còn dạy cho người dân cách trồng trọt, đánh bắt và buôn bán để họ đổi đời.

Tìm hiểu về làng gốm Bàu Trúc - Ninh Thuận

Sau khi đến vùng đất mới sinh sống, người Chăm tại vùng đồng bằng “Hamu Trok” đã phát triển nghề làm gốm, nghề này đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần.

Vào năm 1832 ở thời vua Minh Mạng, tên gọi Paley Hamu Trok đã được đổi thành tiếng Việt là Vĩnh Thuận do nhũng biến cố lịch sử. Vĩnh Thuận chính thức trở thành bộ phận trực thuộc nhiều hành chính khác nhau, có lúc thuộc phủ, đạo, huyện, thị trấn.

Đến năm 1954, thôn Vĩnh Thuận có lúc thuộc phủ Bình Thuận, Phủ Ninh Thuận, đạo Phan Rang. Bắt đầu từ thời đệ nhất Cộng hòa Việt Nam (1954 – 1975), nền hành chính có sự thay đổi, thôn Vĩnh Thuận lại thuộc xã Phước Hậu (Phước Hữu), quận An Phước, tỉnh Ninh Thuận.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (1954 – 1975), một trận lũ lụt lớn xảy ra vào năm 1964, trận lụt này đã cuốn đi nhà cửa, trâu bò của người Chăm tại đây. Vì thế, họ di dời làng gốm về nơi cao ráo hơn, nơi đó có nhiều cây trúc cạnh cái ao lớn nên được gọi là Bàu Trúc (trong tiếng Chăm, Bàu có nghĩa là ao hồ). Kể từ đó, tên gọi Bàu Trúc được sử dụng và gần như là cái tên mặc định trong việc nhấn mạnh về làng nghề nổi tiếng của người Chăm tại vùng đồng bằng.

Sản phẩm của làng gốm Bàu Trúc

Sau khi giải phóng miền Nam thống nhất đất nước 1975, theo chủ trương của Đảng và Nhà nước năm 1976, hai tỉnh Bình Thuận và Ninh Thuận sáp nhập thành một tỉnh là Thuận Hải thì Bàu Trúc vẫn giữ nguyên tên gọi hành chính là thôn Vĩnh Thuận tuy nhiên lại thuộc huyện An Sơn.

Đến năm 1992, tỉnh Thuận Hải lại được tách ra trở lại hai tỉnh như cũ là Ninh Thuận và Bình Thuận. Từ đó đến nay, thôn Vĩnh Thuận được đổi thành “Khu phố 7” thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước tỉnh Ninh Thuận.

Thông qua quá trình hình thành và phát triển của làng gốm Chăm Bàu Trúc. Có thể thấy được sự thay đổi đa dạng và phức tạp như bao làng người Chăm khác ở Ninh thuận. Tuy nhiên, điều đặc biệt là họ vẫn còn lưu giữ nét đặc trưng trong tục cúng tế tổ tiên dòng núi (atâu cơk) và dòng biển (atâu tathik). Điều này đã nói lên sự liên quan đến người Chăm tại xứ Panduragan – Champa cổ xưa đã từng định cư ở vùng đồng bằng để làm lúa nước.

Nét độc đáo của làng gốm Bàu Trúc trong nghệ thuật làm gốm sứ

Cách làm và trang trí gốm của làng gốm Bàu Trúc khác với nghệ thuật làm gốm của người Việt từ Bắc vào Nam. Họ không dùng bàn xoay để tạo hình mà chỉ dùng bàn tay khéo léo của mình để nuông nắng lên đất sét tạo ra những hình hài mượt mà nhất.

Nét độc đáo này thể hiện cho sự tinh tế, kỹ lưỡng và chịu khó của người phụ nữ Chăm truyền thống. Ngoài ra, điều đó còn thể hiện cho một nghệ thuật tuyệt hảo trên từng đường xoay như chải vuốt.

Nét độc đáo của làng gốm Bàu Trúc trong nghệ thuật làm gốm sứ

Ngoài cách làm gốm thủ công truyền thống, vật liệu cũng đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình tạo nên sản phẩm độc đáo.

Để chọn những nguyên liệu làm gốm tốt, đất sét phải được lấy từ bờ sông Quao. Sau đó đem về làng đập nhỏ và được trộn với cát mịn nhào nhuyễn. Lượng cát được dùng để trộn với đất sét phải tùy vào kích thước và công dụng của từng loại sản phẩm. Vì vậy, gốm Bàu Trúc có nhiều sự khác biệt so với các loại gốm khác mà chúng ta vẫn thường thấy. Khác với cách làm tạo hình trên một cục đất sét lớn sau khi được nhào nhuyễn. Gốm Bàu Trúc là quá trình vừa nặn hình vừa chỉnh nắn lại để tạo dáng gốm ngay từ ban đầu, sau đó dùng “vòng quơ” để chải quanh thân gốm. Tiếp theo là dùng “vải cuộn” đã được thấm nước quấn vào tay rồi chà láng bề mặt gốm để tạo nên sản phẩm đặc sắc nhất.

Sau khi làm xong gốm là bắt đầu trang trí hoa văn. Đa phần, hoa văn của gốm Bàu Trúc thể hiện về sông nước, chấm vỏ sò, thực vật hay những hình ảnh về thiên nhiên, đất trời. Đặc biệt, nét đặc sắc của hoa văn trên gốm hay còn có cả móng tay và hình ảnh của các vị thần tạo nên ánh nhìn mộc mạc, gần gũi và nhẹ nhàng.

Sau khi chế tác gốm xong, việc nung gốm áp dụng theo quy trình nung truyền thống ở nhiệt độ khoảng từ 5.000-6.000 độ C trong 6 giờ đồng hồ. Sự khác biệt ở cách nung của làng so với các sản phẩm gốm khác là họ không nung trong là mà nung ở ngoài trời để lấy khí oxy tuyệt đối.

Sau khi nung 6 tiếng, gốm được lấy ra để phun màu (loại màu này được chiết xuất từ trái dông, trái thị trên rừng) rồi tiếp tục nung lại trong 2 giờ đồng hồ nữa. Với những yếu tố này, gốm Bàu Trúc có màu đặc trưng là vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám, vệt nâu cực kỳ đẹp mắt. Đây là lí do vì sao mà khi quan sát gốm Bàu Trúc, ta có thể thấy rõ nét đẹp lung linh của nền văn hóa Chămpa cổ xưa.

Đáng nói hơn, mỗi sản phẩm gốm làm ra đều có nét riêng không trùng với bất kì sản phẩm nào khác dù nung cùng một ngọn lửa. Đây chính là yếu tố rất quan trọng để nghề làm gốm của người Chăm vẫn giữ được danh tiếng của mình.

Nét tâm linh, tín ngưỡng với tổ nghề của người Chăm ở làng Bàu Trúc

Khác với những nghề khác của người Việt tại Ninh Thuận trong tín ngưỡng tạ ơn tổ nghề. Nghề làm gốm của người Chăm tại làng Bàu Trúc có một sự tôn thờ, nhớ ơn sâu sắc với những người đã tạo ra sản phẩm. Điều này thể hiện qua lễ nghi, nguyên tắc trong từng phần của việc tổ chức ngày trọng đại.

Giỗ tổ nghề của đồng bào người Chăm tại làng Bàu Trúc được tổ chức vào ngày 21 tháng 10 hàng năm (mùng 3 tháng 7 Chăm lịch).

Trước khi bắt đầu lễ nghi, các vị chức sắc và đông đảo người dân tại làng Bàu Trúc tập trung tại nhà làng để thực hiện nghi thức rước y trang tổ nghề. Lễ rước y trang tổ nghề do vị thủ đền Pôklong Chanh dẫn đầu với đội nhạc lễ và đội vũ công truyền thống.

Nghi lễ tại làng gốm Bàu Trúc
Nghi lễ tại làng gốm Bàu Trúc

Lễ rước di chuyển từ khu dân cư cho đến đền thờ Pôklong Chanh cách làng gốm khoảng chừng 2km về phía Tây – Bắc. Nghi lễ giỗ tổ sẽ do thầy kò ke, bà bóng, ông thủ đền thực hiện trước sự chứng kiến của các vị chức sắc Bàlamôn.

Cũng như lễ hội Kate, ông thủ đền và bà bóng sẽ dùng nước tắm tượng thờ, mặc trang phục và sắp đặt phẩm vật lên bàn thờ tổ nghề.

Sau nghi thức cúng mở cửa đền, thầy kò ke vừa đàn kanhi vừa hát ngợi ca công đức tổ nghề Pôklong Chanh và cầu mong ông phù hộ cho người dân có một năm mới bình an, may mắn và thịnh vượng. Sau đó, dân làng bày vật phẩm để cúng tổ cầu với mong muốn nghề gốm truyền thống ngày một phát triển và thành đạt hơn.

Với những nét đặc sắc vốn có trong nghệ thuật tạo gốm, kèm theo đó là tín ngưỡng thờ cúng mang nhiều ý nghĩa trong văn hóa truyền thống dân tộc. Nghệ thuật chế tác gốm truyền thống của người Chăm tại làng Bàu Trúc đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng cho đồng bào Chăm người Chăm tại nơi đây, yếu tố này là động lực để họ tiếp tục làm ra nhiều sản phẩm đẹp, bền để phục vụ cho nhu cầu của người tiêu dùng.

Trải nghiệm thú vị khi đến thăm làng gốm Bàu Trúc

Đến với làng gốm Bàu Trúc, bạn sẽ ngạc nhiên khi được chứng kiến một bảo tàng sống động với hàng trăm loại sản phẩm thuộc nhiều chủng loại khác nhau.

Từ những sản phẩm được chế tác kiểu dáng đơn sơ, giản dị mà bạn thường gặp cho đến những sản phẩm được chế tác một cách kỳ công, điêu luyện. Đó là một bức tranh văn hóa tổng thể đầy mãnh liệt và hình ảnh này đã tồn tại qua trong hơn 800 năm.

Trải nghiệm thú vị khi đến thăm làng gốm Bàu Trúc

Trong không gian nhẹ nhàng, giản dị của bảo tàng trưng bày với hàng ngàn sản phẩm gốm được chế tác trong nhiều khoảng thời gian khác nhau. Những sản phẩm tiêu biểu như bình hoa đủ dáng kiểu, ấm nước, nồi niêu, chum vại… đặc biệt là những tháp tượng mô phỏng các vũ nữ Apsara, thần thánh đậm chất nghệ thuật là nguồn cảm hứng bất tận để bạn có thể chiêm ngưỡng và khám phá sự say mê.

Trải nghiệm thú vị khi đến thăm làng gốm Bàu Trúc

Bên cạnh việc chiêm ngưỡng các sản phẩm gốm độc đáo từ bàn tay tài hoa của nghệ nhân. Một điều mà bạn không thể bỏ qua đó là được trực tiếp tận mắt xem những nghệ nhân chế tác gốm.

Các nghệ nhân sẽ cho bạn thấy nghệ thuật tuyệt hảo trong chế tác nghệ thuật từ đôi bàn tay khéo léo của họ. Để cảm nhận được sự tinh hoa, bạn có thể tham gia và tự tay làm những chiếc gốm đơn giản, bạn cũng có thể tự vẽ hoa văn và nung trên lửa… Điều này giúp bạn có thể trải nghiệm cảm giác thú vị như một nghệ nhân làm gốm thực thụ tại làng gốm Bàu Trúc.



Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Gọi ngay
0931.555.959